భవ చక్రం (Bhava Chakra), దీనిని 'సంసార చక్రం' అని కూడా అంటారు, ఇది  మన ఉనికిని మరియు మనసు పనితీరును వివరించే ఒక గొప్ప మ్యాప్ వంటిది.

సాధారణంగా దీనిని కేవలం పునర్జన్మలకు సంబంధించిన చిత్రంగా చూస్తారు, కానీ లోతుగా పరిశీలిస్తే ఇది మన మానసిక ప్రవృత్తులకు అద్దం పడుతుంది. ఈ చక్రంలోని ముఖ్యమైన భాగాలు మరియు నేటి కాలానికి వాటి అర్థాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

1. కేంద్ర బిందువు (The Hub): మూడు విషాలు

చక్రం మధ్యలో మూడు జంతువులు ఒకదాని తోకను ఒకటి పట్టుకుని ఉంటాయి. ఇవే మన అన్ని సమస్యలకు మూలం:

 * పంది (మోహం/Ignorance): వాస్తవాలను గ్రహించలేకపోవడం.

 * పాము (ద్వేషం/Anger): నచ్చని వాటిపై కోపం, అసూయ.

 * కోడి (రాగం/Attachment): వస్తువుల మీద, వ్యక్తుల మీద అతిగా ఆశ పడటం.

మన మనసులో ఈ మూడు ఉన్నంత కాలం మనం ప్రశాంతంగా ఉండలేము, ఆలోచనల చక్రంలో తిరుగుతూనే ఉంటాము.

2. ఆరు లోకాలు (The Six Realms)

చక్రం చుట్టూ ఆరు భాగాలు ఉంటాయి. ఇవి చనిపోయాక వెళ్లే లోకాలు అని కొందరు అంటారు, కానీ ఇవి మనం నిత్యం అనుభవించే మానసిక స్థితులు:

 * దేవ లోకం: అతిగా సుఖపడటం (దీని వల్ల మనం జీవిత సత్యాన్ని మర్చిపోతాం).

 * అసుర లోకం: నిరంతరం పోటీ, ఈర్ష్య, అధికారం కోసం ప్రాకులాడటం.

 * మనుష్య లోకం: సుఖ దుఃఖాల కలయిక (ఇక్కడే జ్ఞానోదయం పొందే అవకాశం ఎక్కువ).

 * తిర్యక్ (జంతు) లోకం: కేవలం తినడం, నిద్రపోవడం, భయం - అంటే కేవలం ప్రాథమిక అవసరాలకే పరిమితమవ్వడం.

 * ప్రేత లోకం: తీరని కోరికలు. ఎంత ఉన్నా ఇంకా కావాలనే ఆకలి (Consumerism కి ఇది ఒక ఉదాహరణ).

 * నరక లోకం: విపరీతమైన కోపం, బాధ, డిప్రెషన్ వంటి నరకప్రాయమైన మనోస్థితులు.

3. ద్వాదశ నిదానాలు (The 12 Links)

చక్రం అంచున 12 చిత్రాలు ఉంటాయి. ఇవి ఒక మనిషి బాధలోకి (Suffering) ఎలా వెళ్తాడో వివరిస్తాయి.

 * ఇది అవిద్య (తెలియకపోవడం) తో మొదలై, జరా-మరణం (ముసలితనం మరియు మరణం) తో ముగుస్తుంది.

 * మనం ఒక విషయాన్ని చూసినప్పుడు (Contact), దాని మీద ఒక భావన కలుగుతుంది (Feeling), ఆ భావన కోరికగా మారుతుంది (Craving), ఆ కోరిక బంధనంగా మారుతుంది (Clinging). ఇదే మనల్ని కర్మ చక్రంలో బంధిస్తుంది. 

4. కాలచక్రం (The Monster holding the wheel)

ఈ చక్రాన్ని ఒక భయంకరమైన రూపం (యమధర్మరాజు లేదా కాలం) పట్టుకుని ఉంటుంది. దీని అర్థం ఏంటంటే—ఏదీ శాశ్వతం కాదు (Impermanence). ప్రతిదీ కాల గర్భంలో కలిసిపోవాల్సిందే.

మనం ఈ చక్రం నుండి బయటపడటం ఎలా?

చక్రం పక్కన బుద్ధుడు నిలబడి ఆకాశం వైపు చూపిస్తూ ఉంటాడు. అది నిబ్బాన (Nirvana) కు సంకేతం.

 * అవగాహన: మనం ఏ మానసిక స్థితిలో ఉన్నామో గమనించడం.

 * నిగ్రహం: మధ్యలో ఉన్న ఆ మూడు విషాల (రాగ, ద్వేష, మోహాల) ప్రభావాన్ని తగ్గించుకోవడం.

 * ప్రస్తుతం: గతాన్ని, భవిష్యత్తును కాకుండా ప్రస్తుత క్షణాన్ని స్పృహతో గమనించడం.

 భవ చక్రం (Bhava Chakra - The Wheel of Life)

చాలామంది 'భావ చక్రం' అంటే కేవలం చనిపోయిన తర్వాత పుట్టే ఆరు లోకాలు అని అనుకుంటారు. కానీ దీని అసలైన అర్థం మనసు యొక్క స్థితి.

 * నేటి అర్థం: మనం ప్రతిరోజూ అనుభవించే మానసిక అవస్థలే ఈ చక్రం.

 * అయోమయం: ఇది ఏదో మరణం తర్వాత జరిగే ప్రక్రియ అని భావించడం.

 * వాస్తవం: కోపంలో ఉన్నప్పుడు మనం 'నరక' స్థితిలో ఉంటాం, అత్యాశలో ఉన్నప్పుడు 'ప్రేత' స్థితిలో ఉంటాం. మన ఆలోచనలు, కోరికలు (తృష్ణ) మనల్ని ఎలా ఒకదాని వెంట ఒకటి తిప్పుతున్నాయో చెప్పేదే భవ చక్రం. ఈ క్షణంలో మీరు పడే తపనే మీ చక్రం.

 నిబ్బాన / నిర్వాణం (Nirvana/Nibbana)

నిర్వాణం అనగానే అందరూ "మరణం" లేదా "శూన్యం" అని భయపడుతుంటారు. ఇది అతిపెద్ద కన్ఫ్యూజన్.

 * నేటి అర్థం: మనసులోని అశాంతి ఆగిపోవడం.

 * సరళమైన వివరణ: ఒక కొవ్వొత్తి ఆరిపోతే ఏమవుతుంది? మంట ఆరిపోతుంది కానీ శక్తి నశించదు. అలాగే మనలోని రాగం (Attachement), ద్వేషం (Hatred), మోహం (Ignorance) అనే మూడు మంటలు ఆరిపోవడమే నిబ్బాన.

 * జీవించి ఉండగానే: నిబ్బాన అనేది చనిపోయాక వచ్చేది కాదు. బ్రతికి ఉండగానే మానసిక ప్రశాంతతను, సమస్థితిని పొందడం. ఇది ఏమీ లేకపోవడం కాదు, అనవసరమైన భారం (దుఃఖం) లేకపోవడం.

 బౌద్ధాన్ని ఒక జీవన విధానం కన్నా మతంగా చూడటం వల్ల మూఢనమ్మకాలు వచ్చి చేరాయి.

 

బుద్ధుడి బోధనల సారాంశం ఒక్కటే - "ప్రస్తుత క్షణంలో స్పృహతో (Mindfulness) జీవించడం". మనసును గమనిస్తే భవ చక్రం అర్థమవుతుంది, మనసు నిశ్చలమైతే నిబ్బాన అనుభవంలోకి వస్తుంది.