మనుష్యులలో మంచి–అధమ తత్వాలు.

 మనుష్యులలో మంచి–అధమ తత్వాలు.

భర్తృహరి సుభాషితం.

ఏతే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థాన్ పరిత్యజ్య యే ।

సామాన్యాస్తు పరార్థముద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే ।

తేऽమీ మానవరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నంతి యే ।

యే తు నిఘ్నంతి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥

ఈ సుభాషితం మనుషుల స్వభావాన్ని నాలుగు స్థాయిలుగా చాలా సూక్ష్మంగా వివరిస్తుంది. 

ముఖ్యంగా “ఇతరులకు మేలు చేయడం” మాత్రమే కాదు—ఆ మేలు చేయడానికి మనం మన స్వార్థాన్ని ఎలా చూస్తున్నాం? అన్నదే అసలు ప్రమాణంగా భర్తృహరి చెబుతున్నారు.

మనుష్యులలో నాలుగు రకాల ప్రవర్తనా తత్వాలు.

1. ఉత్తమ సజ్జనులు — స్వార్థాన్ని వదిలి పరహితం చేసేవారు

మొదటి వర్గం అత్యున్నతమైనది.

వారికి ఇతరుల మేలు చేయడం కోసం తమకు కొంత నష్టం వచ్చినా, తమ సమయం, ధనం, శ్రమ, సౌకర్యం కోల్పోయినా వెనుకాడరు.

వారి ఆలోచన:

 “నాకు ఏమి లాభం?” అనే ప్రశ్న కంటే

“ఇతరులకు ఏమి మేలు జరుగుతుంది?” అనే ప్రశ్న ముందుంటుంది.

తల్లిదండ్రులు పిల్లల కోసం చేసే త్యాగం, గురువు శిష్యుడి అభివృద్ధి కోసం చేసే శ్రమ, సమాజం కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసే మహనీయుల సేవ—ఇవి ఈ స్వభావానికి ఉదాహరణలు.

ఇక్కడ పరోపకారం ఒక లావాదేవీ కాదు; అది వారి సహజ స్వభావం.

2. సామాన్యులు — తమ స్వార్థానికి భంగం కలగనంత వరకు పరహితం చేసేవారు

ఇది సాధారణ మానవ స్వభావం.

ఇతరులకు సహాయం చేయాలని వారికి ఉంటుంది. కానీ ఆ సహాయం వల్ల తమకు పెద్ద నష్టం కలగకూడదు.

ఉదాహరణకు—

మన దగ్గర అదనంగా ఉన్న వస్తువును అవసరమైనవారికి ఇవ్వడం సులభం. కానీ మనకు అవసరమైన వస్తువును వదులుకుని మరొకరికి ఇవ్వడం మాత్రం కష్టం.

అంటే వీరు చెడ్డవారు కాదు.

కానీ వారి పరోపకారానికి ఒక పరిమితి ఉంటుంది.

“ఇతరులకు మేలు జరగాలి, కానీ నా ప్రయోజనం దెబ్బతినకూడదు” అనేది వీరి ధోరణి.

3. మానవ రాక్షసులు — స్వార్థం కోసం పరహితాన్ని నాశనం చేసేవారు

ఇది మరింత దిగువ స్థాయి.

వీరు తమకు లాభం కలగాలంటే, ఇతరులకు నష్టం కలిగించడానికి కూడా సిద్ధపడతారు.

ఇక్కడ సమస్య కేవలం స్వార్థం ఉండటం కాదు.

స్వార్థం కోసం ఇతరుల మేలును నాశనం చేయడం.

ఉదాహరణకు, ఒక వ్యక్తి ఎదగకుండా అడ్డుకోవడం, తనకు పోటీగా ఉన్నాడని అతని అవకాశాన్ని చెడగొట్టడం, తన ప్రయోజనం కోసం మరొకరి మంచిని కావాలని పాడుచేయడం—ఇలాంటి ప్రవర్తన ఈ వర్గానికి చెందుతుంది.

ఇలాంటి వ్యక్తి ఆలోచన:

 “నాకు లాభం రావాలంటే అవతలివాడికి నష్టం వచ్చినా పర్వాలేదు.”

ఇదే “మానవ రాక్షసత్వం”.

4. అధమాధములు — కారణం లేకుండానే పరహితాన్ని నాశనం చేసేవారు

భర్తృహరి చివర్లో చెప్పే వర్గం మరింత విచిత్రమైనది.

వీరు తమకు ఎలాంటి ప్రయోజనం లేకపోయినా ఇతరులకు మేలు జరగకూడదని కోరుతారు.

ఇక్కడ స్వార్థం కూడా కారణం కాదు.

“అతనికి ఎందుకు మంచి జరగాలి?”,

“వాడు ఎందుకు ఎదగాలి?”,

“వాళ్లకు ఎందుకు పేరు రావాలి?”

అనే అసూయ, ద్వేషం, కుళ్లు వంటి భావాలతో ఇతరుల మంచిని చెడగొట్టడం.

అందుకే భర్తృహరి చివర్లో “వీరిని ఏమని పిలవాలో కూడా మాకు తెలియదు” అనేంత తీవ్రంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు.

ఈ నాలుగు వర్గాల మధ్య అసలు తేడా ఏమిటి?

ఒకే సంఘటనను తీసుకుందాం.

ఒక వ్యక్తికి సహాయం అవసరం వచ్చింది.

సజ్జనుడు: తనకు కొంత నష్టం వచ్చినా సహాయం చేస్తాడు.

సామాన్యుడు: తనకు నష్టం లేకపోతే సహాయం చేస్తాడు.

మానవ రాక్షసుడు: తనకు లాభం వస్తేనే సహాయం చేస్తాడు; లేకపోతే అతని మేలును అడ్డుకుంటాడు.

అధమాధముడు: తనకు లాభం లేకపోయినా, అవతలి వ్యక్తికి మేలు జరగకూడదని అడ్డుకుంటాడు.

అందువల్ల మనిషి గొప్పతనం అతని ధనం, విద్య, పదవి, అధికారం వల్ల మాత్రమే నిర్ణయించబడదు.

అతను ఇతరుల సంతోషాన్ని చూసి ఎలా స్పందిస్తాడు?

అదే అతని అంతరంగ స్వభావానికి గొప్ప పరీక్ష.

ఒక చిన్న ఆత్మపరిశీలన ~

మనలో ప్రతి ఒక్కరూ అప్పుడప్పుడు ఈ నాలుగు స్వభావాలలో ఏదో ఒకదాన్ని ప్రదర్శించవచ్చు. 

అందుకే ఈ శ్లోకం ఇతరులను తీర్పు చెప్పడానికి మాత్రమే కాదు—మనల్ని మనం పరిశీలించుకోవడానికి కూడా.

ఎవరైనా మనకంటే ముందుకు వెళ్తే మనస్ఫూర్తిగా సంతోషిస్తున్నామా?

ఎవరైనా మన సహాయం కోరితే, మనకు కొంత శ్రమ అయినా సహాయం చేస్తున్నామా?

మనకు లాభం లేకపోయినా ఒక మంచి పనిని ప్రోత్సహిస్తున్నామా?

లేదా అసూయతో మరొకరి మంచిని అడ్డుకోవాలని అనిపిస్తుందా?

ఈ ప్రశ్నలకు మనం ఇచ్చే సమాధానమే మన ప్రవర్తన తత్వానికి అద్దం.

చివరగా ~

ఈ సుభాషితం మనకు చెప్పే గొప్ప సందేశం:

“మనిషి ఎంత సంపాదించాడు అనేది కాదు—

తన వల్ల ఎంతమందికి మేలు జరిగింది అనేదే అతని గొప్పతనం.”

ఇతరుల మేలులో తన మేలును చూసేవాడు సజ్జనుడు.

తన మేలుతో పాటు ఇతరుల మేలును కోరేవాడు సామాన్యుడు.

తన మేలు కోసం ఇతరుల మేలును నాశనం చేసేవాడు మానవ రాక్షసుడు.

తనకు ప్రయోజనం లేకపోయినా ఇతరుల మేలును పాడుచేసేవాడు అధమాధముడు.

అందుకే మన జీవితంలో మనం అడగాల్సిన ప్రశ్న ఒక్కటే

“నేను ఇతరుల జీవితంలో వెలుగును పెంచుతున్నానా?

లేక వారి వెలుగును ఆర్పుతున్నానా?”

అదే ఈ భర్తృహరి సుభాషితంలోని అసలు బోధ.