తోటకాష్టకం

శ్రీ ఆది శంకర ముఖ్య శిష్యులలో ఒకరు గురువునును ప్రశంసిస్తూ సమకూర్చారు. ఈ కూర్పులో అతను ఉపయోగించిన భాష కష్టంగా ఉంటుంది కానీ, ఇది ఒక అందమైన తోటకా. అందువల్ల ఆయన తనకు తానుగానే తోటకాచార్య పేరును పెట్టుకున్నారు. ఈ సున్నితమైన శ్లోకం యొక్క ప్రతి పదం తోటకాచార్యుల వారికి తన గురువు మీద గల అఖండమైన భక్తి విశ్వాసాలను తెలియజేస్తుంది. ఆయనకు అన్ని తన గురువైన శంకరాచార్యులే గురువుకు సమానం ఏమీ లేదు; అతని కంటే గొప్పది ఏమీ లేదు. గురు అజ్ఞానం యొక్క చీకటిని తొలగించేవాడు. అజ్ఞానాన్ని తొలగించడం కంటే గొప్ప మంచి మరొకటి ఉండదు.

శిష్యుని భక్తి స్ఫూర్తి ఈ పాట యొక్క ఆత్మను కదిలించే భారంలో ఉత్తమంగా వ్యక్తీకరించబడింది:

ఓ గురువు, శంకర (భవ శంకరా దేశిక మే శరణం) నువ్వే నా శరణు!

శంకరుల శిష్యులలో ఆనందగిరి కొంత మంద బుద్ధి. కానీ, అమితమైన గురు భక్తి కలవాడు. నిరంతర గురు సుశ్రూషలో ఉండేవాడు గిరి. ఒక రోజు, శంకరులు తన ప్రాతః కాల దినచర్యలో భాగంగా ఉపనిషత్ ప్రవచనం ఆరంభించారు. ఆ సమయంలో శిష్యులంతా శాంతి పాఠం మొదలు పెట్టారు. కానీ, గిరి మాత్రం అక్కడ లేదు.  గురువు గారి వస్త్రములు ఉతకటానికి నది దగ్గరకు వెళ్ళాడు. శంకరులు ఇది గమనించి మిగిలిన శిష్యులను గిరి వచ్చేదాకా వేచి ఉండమని పలుకుతారు. అప్పుడు పద్మపాదుడనే శిష్యుడు గర్వముతో 'వాడు మూర్ఖుడు, వానికి శాస్త్రములు నేర్వవలసిన అర్హత లేదు. వానికోరకు ఎందుకు వేచి ఉండటం' అని అంటాడు. శంకరులు పద్మపాదుని గర్వము అణచుటకు, తన దైవ శక్తితో ఆనందగిరికి సకల శాస్త్ర పరిజ్ఞానమును క్షణకాలములో కలిగేలా చేస్తారు. నది వద్దనుండి తిరిగి వచ్చిన ఆనందగిరి గురువుగారిని నుతిస్తూ తోటకాష్టకాన్ని ఆశువుగా పఠించాడు.

మిగిలిన శిష్యులకు సిగ్గు, విస్మయం కలిగించేలా అతి కష్టమైనా తోటక ఛందములో ఎనిమిది శ్లోకాలతో అద్భుతంగా సాగుతుంది తోటకాష్టకం. అటు తర్వాత, ఆనందగిరి శృతి సార సముద్ధరణ అనే ఇంకొక రచన కూడ తోటక ఛందములో చేస్తాడు. శంకరుల నలుగురు ముఖ్య శిష్యులలో ఒకడై , తోటకాచార్యులుగా పిలవబడి, గురువులచేత బదరీలోని జ్యోతిర్మఠం నడపటానికి నియమించబడతాడు

విదితాఖిల శాస్త్ర సుధా జలధే

మహితోపనిషత్-కథితార్థ నిధే ।

హృదయే కలయే విమలం చరణం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 1 ॥

కరుణా వరుణాలయ పాలయ మాం

భవసాగర దుఃఖ విదూన హృదం ।

రచయాఖిల దర్శన తత్త్వవిదం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 2 ॥

భవతా జనతా సుహితా భవితా

నిజబోధ విచారణ చారుమతే ।

కలయేశ్వర జీవ వివేక విదం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 3 ॥

భవ ఎవ భవానితి మె నితరాం

సమజాయత చేతసి కౌతుకితా ।

మమ వారయ మోహ మహాజలధిం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 4 ॥

సుకృతేఽధికృతే బహుధా భవతో

భవితా సమదర్శన లాలసతా ।

అతి దీనమిమం పరిపాలయ మాం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 5 ॥

జగతీమవితుం కలితాకృతయో

విచరంతి మహామాహ సచ్ఛలతః ।

అహిమాంశురివాత్ర విభాసి గురో

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 6 ॥

గురుపుంగవ పుంగవకేతన తే

సమతామయతాం న హి కోఽపి సుధీః ।

శరణాగత వత్సల తత్త్వనిధే

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 7 ॥

విదితా న మయా విశదైక కలా

న చ కించన కాంచనమస్తి గురో ।

దృతమేవ విధేహి కృపాం సహజాం

భవ శంకర దేశిక మే శరణం ॥ 8 ॥

శాస్త్ర సాగరమనే నిధిని తెలిసిన, ఉపనిషద్ సంపద యొక్క సారాన్ని తెలిసిన, ఓ శంకర దేశికా! నీ చరణ పద్మముల నా హృదయమున ధ్యానిస్తున్నాను. నాకు శరణు నిమ్ము.

భవ సాగరమనే దుఖముచే పీడింప బడుతున్న హృదయము కలిగిన నన్ను రక్షించుము. నీ కృపచే నాకు సకల శాస్త్రముల సారము అవగతము చేయుము. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

ఆత్మజ్ఞానము సంప్రాప్తి యందు ఆసక్తి యున్న వారు నీ కృప వలన ఆనందాన్ని పొందుతున్నారు. నాకు జీవాత్మ, పరమాత్మ జ్ఞానము కలిగేలా అనుగ్రహించు. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

నీవే శివుడవని తెలుసి నా మనసు అనంతమైన ఆనందముతో నిండినది. నా మోహమనే మహా సాగరమును అంతము చేయుము. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

ఎన్నో సుకృతములు (మంచి పనులు) చేయుట వలన నీ ద్వారా ఆత్మ జ్ఞానము పొందే వాంఛ, భాగ్యము కలుగును. నిస్సహాయుడ నైన నన్ను కాపాడుము. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

ఈ జగత్తును రక్షించుటకు నీ వంటి మహాత్ములు వేర్వేరు రూపములలో, మారు వేషములలో తిరుగుచుంటారు. వారిలో నీవు సూర్యుని వంటి వాడవు. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

గురువులలో శ్రేష్ఠుడా! వృషభము పతాకముపై చిహ్నముగా కలిగిన శివా! నీవు జ్ఞానులలో అసమానుడవు. శరణు కోరే వారిపాలిట దయామయుడవు. తత్వ నిధీ! ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

ఇంకా జ్ఞానములో ఒక్క ఆకును కూడ అర్థం చేసుకోలేదు నేను. నా వద్ద ఎటువంటి సంపదలు లేవు. ఓ గురు దేవా! నీ కృపను నా పై వెంటనే ప్రసరింపుము. ఓ శంకర దేశికా! నాకు శరణు నిమ్ము.

ఓ నీవే, సకల క్షీరసాగర గ్రంధాలను తెలిసినవాడా! గొప్ప ఉపనిసాదిక్ నిధి యొక్క అంశాల వివరణకర్త! నీ దోషరహిత పాదములపై ​​నేను నా హృదయములో ధ్యానించుచున్నాను,

నీవు నా ఆశ్రయముగా ఉండు, ఓ గురువు, శంకరా!

ఓ కరుణా సముద్రమా! జనన సముద్రపు దుఃఖంతో హృదయం వేధిస్తున్న నన్ను రక్షించు! అన్ని తత్వ పాఠశాలల సత్యాలను నాకు అర్థమయ్యేలా చేయండి!

ఓ గురువు, శంకరా, నీవు నా ఆశ్రయం.

నీచేత బహుజనులు సంతోషించబడ్డారు, శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి కలవాడు, ఆత్మజ్ఞాన విచారణలో నైపుణ్యం కలవాడు! భగవంతుని మరియు ఆత్మకు సంబంధించిన జ్ఞానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి నన్ను అనుమతించు.

ఓ యజమాని, శంకరా, నీవే నా ఆశ్రయం.

నీవు సాక్షాత్తూ పరమేశ్వరుడివని తెలుసుకున్నప్పుడు నా హృదయంలో అఖండమైన ఆనందం కలుగుతుంది. మాయ అనే విశాలమైన సాగరం నుండి నన్ను రక్షించు.

ఓ గురువు, శంకరుడు, నీవే నా ఆశ్రయం.

సద్గుణాలు సమృద్ధిగా మరియు వివిధ దిశలలో జరిగినప్పుడే నీ ద్వారా ఐక్యతపై అంతర్దృష్టి కోసం కోరిక పుడుతుంది. ఈ అత్యంత నిస్సహాయ వ్యక్తిని రక్షించండి.

ఓ గురువు, శంకరా, నీవు నా ఆశ్రయం.

ఓ గురువు! ప్రపంచాన్ని రక్షించడం కోసం మహానుభావులు రకరకాల రూపాలు ధరించి మారువేషంలో తిరుగుతారు. వారిలో నీవు సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తావు.

ఓ గురువు, శంకరా, నీవు నా ఆశ్రయం.

ఓ శ్రేష్ఠమైన ఉపాధ్యాయుడా! ఎద్దును బ్యానర్‌గా కలిగి ఉన్న పరమేశ్వరుడు! బుద్ధిమంతులెవరూ నీకు సమానం కాదు! ఆశ్రయించిన వారిపట్ల కరుణామయుడవు నీవు! సత్యం యొక్క నిధి!

శంకర గురువు, నీవు నా ఆశ్రయం.

జ్ఞానానికి సంబంధించిన ఒక్క శాఖ కూడా నాకు సరిగ్గా అర్థం కాలేదు. నా దగ్గర కనీసం సంపద కూడా లేదు గురువుగారూ. నీ సహజ కృప త్వరగా నాకు ప్రసాదించు.

ఓ మాస్టర్ శంకర, నీవే నాకు ఆశ్రయం.