*ఇళ్ళు దేవాలయాలున్నాయి, కాని మనుష్యులే లేరు, పులులు మృగాలు అక్కడ తిరుగుతున్నాయి.*

.......................................................

*దక్షిణ భారత చరిత్రలో విజయనగర సామ్రాజ్యం ఒక స్వర్ణయుగంగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయల పాలనలో విజయనగర రాజధాని హంపి ప్రపంచంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన మరియు వైభవోపేతమైన నగరాలలో ఒకటిగా పేరుగాంచింది. ఆ కాలంలో భారతదేశానికి వచ్చిన పోర్చుగీస్ యాత్రికులు తమ కళ్లతో చూసిన విజయనగర వైభవాన్ని ఎంతో విపులంగా లిఖించారు. వారి వర్ణనలు నేటి పురావస్తు పరిశోధనలు శాసనాలు విదేశీ యాత్రికుల కథనాలు మరియు హంపిలో వెలుగులోకి వచ్చిన నిర్మాణాలతో పోల్చినప్పుడు అత్యంత విశ్వసనీయమైన చారిత్రక ఆధారాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.* అందువల్ల పదహారవ శతాబ్దపు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి పోర్చుగీస్ యాత్రికుల రచనలు అపూర్వమైన ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి.

పోర్చుగీస్ వారు భారతదేశంలో తమ వాణిజ్య కేంద్రాలను స్థాపించిన తర్వాత విజయనగర సామ్రాజ్యంతో సన్నిహిత సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు. అరేబియా మరియు పర్షియా ప్రాంతాల నుంచి దిగుమతి అయ్యే ఉత్తమ జాతి గుర్రాలను విజయనగర రాజులకు సరఫరా చేయడంలో పోర్చుగీస్ వారికి ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది. ఈ వాణిజ్య సంబంధాల కారణంగా వారి యాత్రికులు రాజధాని హంపిని సందర్శించి అక్కడి సామాజిక ఆర్థిక రాజకీయ సాంస్కృతిక జీవితాన్ని అత్యంత సూక్ష్మంగా పరిశీలించి లిఖించారు.

డువార్టే బార్బోసా సుమారు 1515 నుంచి 1518 మధ్యకాలంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం గురించి వివరాలు సేకరించాడు. స్థానిక భాషలపై మంచి పట్టు ఉన్న అతడు రాజభవనాలు బలమైన కోటలు విశాలమైన వీధులు నీటి వనరులు రాజసభ ఆచారాలు మరియు ప్రజల జీవన విధానాన్ని వివరించాడు. రాజు వద్ద తొమ్మిది వందలకు పైగా యుద్ధ ఏనుగులు ఉండేవని అవి అపూర్వమైన శిక్షణ పొందినవని పేర్కొన్నాడు. రాజభవనాల్లో స్త్రీ అంగరక్షక దళాలు ఉండేవని అలాగే రాజుల మరణానంతరం కొన్ని రాణులు సతీసహగమనం చేసే ఆచారం అమలులో ఉందని కూడా నమోదు చేశాడు.

డొమింగో పైస్ 1520 నుంచి 1522 మధ్యకాలంలో హంపిలో నివసించి విజయనగరాన్ని అత్యంత సమగ్రంగా వర్ణించిన యాత్రికుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతడు హంపిని రోమ్ నగరంతో పోలుస్తూ అది ప్రపంచంలోనే అత్యంత గొప్ప నగరాలలో ఒకటని ప్రశంసించాడు. నగరం అనేక కొండల మధ్య విస్తరించి ఉండేదని ఒక కొండపై నుంచి చూసినా మొత్తం నగరం కనిపించేదికాదని తెలిపాడు. నగరం చుట్టూ ఏడు ప్రాకారాలు ఉండేవని ప్రతి ప్రాకారం రాతితో నిర్మించిన బలమైన కోటగోడలతో రక్షించబడిందని వర్ణించాడు. నగరంలో విశాలమైన వీధులు ఉద్యానవనాలు కాలువలు చెరువులు సరస్సులు నీటి నిల్వలు విస్తారంగా ఉండేవని పేర్కొన్నాడు. జనసంఖ్య ఎంతో ఎక్కువగా ఉండేదని తాను చూసిన దానిని పూర్తిగా రాస్తే ప్రజలు నమ్మరేమోనని వ్యాఖ్యానించాడు. విజయనగరం ప్రపంచంలోనే అత్యుత్తమంగా సరఫరా చేయబడిన నగరమని కొనియాడాడు.

ఫెర్నావో నూనెజ్ సుమారు 1535 నుంచి 1537 వరకు విజయనగరంలో గడిపాడు. అతడు రాజవంశ చరిత్ర రాజుల పరిపాలన సైనిక వ్యవస్థ రాజసభ జీవితం ఉత్సవాలు మరియు సామాజిక సంప్రదాయాలను విపులంగా వివరించాడు. రాజసేవలో వేలాది మంది స్త్రీలు పనిచేసేవారని వారి బాధ్యతలు పరిపాలన సంగీతం నృత్యం భద్రత మరియు రాజసభ సేవలకు సంబంధించినవని తెలిపాడు. రాజసభలోని ఆభరణాల సంపద రాజభవనాల వైభవం మరియు కోటల నిర్మాణాన్ని కూడా ప్రశంసించాడు.

తాలికోట యుద్ధం తరువాత 1616 ప్రాంతంలో వచ్చిన బారదాస్ చూసిన హంపి మాత్రం పూర్తిగా భిన్నంగా కనిపించింది. ఒకప్పుడు ప్రపంచాన్ని ఆశ్చర్యపరిచిన మహానగరం శిథిలాల సముదాయంగా మారిపోయిందని ఇళ్లు దేవాలయాలు కోటలు ఉన్నప్పటికీ ప్రజలు లేక అడవి జంతువులు సంచరిస్తున్నాయని విచారంతో వర్ణించాడు. అతని వర్ణనలు విజయనగర పతనానంతర దుస్థితిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి.

పోర్చుగీస్ యాత్రికులను విజయనగర ఆర్థిక వ్యవస్థ విశేషంగా ఆకట్టుకుంది. నీటి పారుదల వ్యవస్థ అత్యంత అభివృద్ధి చెందినదని ఆనకట్టలు చెరువులు కాలువల ద్వారా వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందిందని వారు రాశారు. బియ్యం గోధుమలు పప్పుధాన్యాలు చెరకు పండ్లు కూరగాయలు సమృద్ధిగా పండడంతో ప్రజలకు ఆహార కొరత ఉండేది కాదని పేర్కొన్నారు. హంపి మార్కెట్లలో వజ్రాలు మాణిక్యాలు పచ్చలు ముత్యాలు బంగారం వెండి పట్టువస్త్రాలు సుగంధ ద్రవ్యాలు గుర్రాలు ఏనుగులు విదేశీ వస్తువులు అన్నీ విక్రయించబడేవని వివరించారు. ప్రతి సాయంత్రం జరిగే సంతలు దేశ విదేశాల వ్యాపారులతో కళకళలాడేవని తెలిపారు.

విజయనగరానికి పశ్చిమ తీరంలోని అంకోలా హోన్నావర భట్కల్ మంగళూరు బస్రూర్ వంటి ఓడరేవులు ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రాలుగా ఉండేవి. అరేబియా పర్షియా ఆఫ్రికా మరియు ఐరోపా దేశాలతో సముద్ర వాణిజ్యం సాగేది. గుర్రాల దిగుమతి రాగి సీసం పాదరసం వంటి లోహాల వ్యాపారం మరియు సుగంధ ద్రవ్యాల ఎగుమతిలో పోర్చుగీస్ వారికి కీలక పాత్ర ఉండేది. ఈ వాణిజ్య సంబంధాలు విజయనగర ఆర్థిక శక్తిని మరింత బలోపేతం చేశాయి.

డొమింగో పైస్ మహానవమి ఉత్సవాలను అత్యంత వైభవంగా వర్ణించాడు. నేటి మహానవమి దిబ్బగా గుర్తించబడిన విజయ గృహం విలువైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడేదని తొమ్మిది రోజుల పాటు జరిగే ఉత్సవాల్లో ఏనుగులు గుర్రాలు సైనిక దళాలు నర్తకులు సంగీత విద్వాంసులు మరియు సామంత రాజులు పాల్గొనేవారని తెలిపాడు. రాజు ప్రజల ముందు సింహాసనంపై ఆసీనుడై విదేశీ రాయబారులను ఆహ్వానించేవాడని కూడా వివరించాడు.

విరూపాక్ష దేవాలయం విఠలస్వామి ఆలయం హజార రామాలయం వంటి అద్భుత కట్టడాలు నగరానికి ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలుగా ఉండేవని యాత్రికులు పేర్కొన్నారు. ఆలయాల ముందు ఉన్న పొడవైన రాతి స్తంభాల మండపాలు మార్కెట్ వీధులుగా ఉపయోగించబడేవి. దేవాలయాలు కేవలం పూజా స్థలాలు మాత్రమే కాకుండా విద్య సంగీతం నృత్యం దానధర్మాలు మరియు ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు కేంద్రాలుగా కూడా పనిచేసేవి.

విజయనగర సైన్యం గురించి విదేశీ యాత్రికులు గొప్పగా రాశారు. లక్షలాది మంది సైనికులు వేలాది గుర్రాలు యుద్ధ ఏనుగులు మరియు శక్తివంతమైన కోటలు సామ్రాజ్య బలానికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయని పేర్కొన్నారు. పర్షియన్ యాత్రికుడు అబ్దుర్ రజాక్ విజయనగర సైన్యం పదకొండు లక్షల వరకు ఉండేదని పేర్కొనగా పోర్చుగీస్ యాత్రికులు కూడా దాని క్రమశిక్షణను ప్రశంసించారు. రాజ్యంలో చట్టవ్యవస్థ బలంగా ఉండేదని ప్రజలు భద్రంగా జీవించేవారని విదేశీ వ్యాపారులకు కూడా పూర్తి రక్షణ కల్పించబడేదని వారు వివరించారు.

నేటి హంపిలో పురావస్తు శాఖ చేపట్టిన తవ్వకాలలో వెలుగులోకి వచ్చిన రాజప్రాసాదాలు కమలమహల్ ఏనుగులశాల మహానవమి దిబ్బ రాణి స్నానగృహం నీటి కాలువలు రాతి బజార్లు మరియు విస్తారమైన కోటగోడలు పోర్చుగీస్ యాత్రికుల వర్ణనలను ఎంతోవరకు ధ్రువీకరిస్తున్నాయి. అందుకే వారి రచనలు విజయనగర చరిత్రను పునర్నిర్మించడంలో శాసనాల తర్వాత అత్యంత విలువైన ఆధారాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.

మొత్తంగా పోర్చుగీస్ యాత్రికుల కళ్లలో కనిపించిన విజయనగరం కేవలం ఒక రాజధాని మాత్రమే కాదు సంపదతో నిండిన ప్రపంచ వాణిజ్య కేంద్రం అత్యున్నత నీటి పారుదల వ్యవస్థ కలిగిన వ్యవసాయ రాజ్యం కళలకు సాహిత్యానికి సంగీతానికి నృత్యానికి నిలయమైన సాంస్కృతిక మహానగరం శక్తివంతమైన సైనిక సామ్రాజ్యం మరియు భారతీయ నాగరికత వైభవాన్ని ప్రపంచానికి  పరిచయం చేసిన అపూర్వ చారిత్రక అద్భుతం.

 *ఆధ్యాత్మిక కుటుంబం*