॥అవిద్య॥ (జ్ఞాత, కర్త, భోక్త )

జ్ఞాత, కర్త, భోక్త అనే వ్యవహారాలు ఆత్మ యొక్క నిజ స్వరూపము కాదు. ఇవి కేవలము శుద్ధ చైతన్యము మీద దేహము, ఇంద్రియాలు మరియు మనస్సును తప్పుగా ఆరోపించుకోవడం వల్ల కలిగే అధ్యాస ఫలితము.

• చైతన్యము ఎప్పుడూ ఏకముగా, నిర్వికారముగా మరియు స్వయంప్రకాశముగా ఉంటుంది. అయితే మనస్సు, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు వంటి ఉపాధిలతో కలిసి ఉన్నప్పుడు, వాటి ధర్మాలను ఆత్మకు ఆపాదించడం వల్ల 'నేను తెలుసుకుంటున్నాను' (జ్ఞాత), 'నేను చేస్తున్నాను' (కర్త), 'నేను అనుభవిస్తున్నాను' (భోక్త) అనే భ్రమ కలుగుతుంది.

• దేహము, మనస్సు, బుద్ధి, ప్రాణము మరియు బాహ్య విషయాల కలయిక వల్ల కలిగే క్రియా సమూహాన్ని, వివేకము లేకపోవడం వల్ల ఆత్మ యొక్క క్రియగా భావించడం జరుగుతుంది. స్ఫటికము పక్కన ఎర్రటి పువ్వు ఉన్నప్పుడు స్ఫటికము ఎర్రగా కనిపించినట్లే, బుద్ధి ధర్మాలు ఆత్మకు ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి.

• సుషుప్తి స్థితిలో మనస్సు మరియు ఇంద్రియాల వ్యాపారము లేనప్పుడు ఈ జ్ఞాతృత్వ, కర్తృత్వ వ్యవహారాలు ఉండవు. దీనిని బట్టి ఇవి ఆత్మకు సహజమైనవి కావని, కేవలము అవిద్య వల్ల కలిగే ఆరోపణలని, కేవలము మేల్కొన్నప్పుడు మరియు కలగన్నప్పుడు మాత్రమే ఉండే వ్యవహారాలని అర్థమవుతుంది.

ఆత్మబుద్ధిమనశ్చక్షురాలోకార్థాదిసంకరాత్ |

భ్రాంతిః స్యాదాత్మ కర్మేతి క్రియాణాం సన్నిపాతతః || (UpadeshaSahasri)

తాత్పర్యము: ఆత్మ, బుద్ధి, మనస్సు, కన్ను, కాంతి మరియు విషయము - వీటన్నింటి కలయిక వల్ల కలిగే క్రియలను చూసి, ఇది ఆత్మ యొక్క క్రియ అని అనుకోవడం ఒక భ్రాంతి.

శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారు శంకర భాష్యాల ఆధారంగా అవిద్య అంటే కేవలము అధ్యాస మాత్రమేనని స్పష్టం చేశారు. అనంతర కాలపు వేదాంతులు చెప్పే భావ రూప అవిద్య లేదా అవిద్య శక్తి వంటి అంశాలు శంకరుల అసలు సిద్ధాంతానికి విరుద్ధమని, పరమార్థ దృష్టిలో ఆత్మ ఎప్పుడూ అకర్త మరియు అభోక్త అని వారు నిరూపించారు.