*విశ్వామిత్ర యాగం - అంతరార్థం: మారీచ సుబాహుల వధ వెనుక దాగి ఉన్న యోగ రహస్యం*

రామాయణంలోని ప్రతి ఘట్టం కేవలం కథా రూపంలో సాగే బాహ్య చరిత్ర మాత్రమే కాదు, సాధకుడి అంతరంగంలో జరిగే నిరంతర సంఘర్షణకు దర్పణం అని భారతీయ యోగశాస్త్రాలు చెబుతాయి. ముఖ్యంగా బాలకాండలో వచ్చే విశ్వామిత్ర యాగం, రాక్షస సంహారం అనే ఘట్టాన్ని ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో పరిశీలిస్తే అద్భుతమైన యోగ రహస్యాలు గోచరిస్తాయి. ఇక్కడ యాగం అనేది కేవలం హోమగుండంలో చేసే క్రియ కాదు, అది అంతర్మనస్సులో సాగే ఆత్మసాధన. విశ్వామిత్రుడు ఒక రాజర్షి నుండి బ్రహ్మర్షిగా ఎదగడానికి ప్రయత్నిస్తున్న కఠోర సాధకుడికి ప్రతీక. మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాలను ఏకగ్ర్రతతో నిలిపి, పరబ్రహ్మాన్ని దర్శించడానికి చేసే ధ్యాన ప్రక్రియే ఈ యాగం. ఈ అంతర్ముఖ ప్రయాణంలో సాధకుడికి ఎదురయ్యే విఘ్నాలే రాక్షసులు.

ఈ యాగ సంరక్షణ ఘట్టంలో ప్రధానంగా వినిపించే పేర్లు మారీచుడు మరియు సుబాహుడు. యోగశాస్త్ర పరంగా వీరిద్దరూ బాహ్య శత్రువులు కాదు, సాధకుడి చిత్తంలో దాగి ఉన్న రెండు రకాల అవరోధాలు. మారీచుడు అంటే 'మరీచిక' లేదా ఎండమావి వంటివాడు. ఇతడు మాయకు, భ్రమకు, మానసిక కల్పనలకు సంకేతం. ధ్యానంలో కూర్చున్నప్పుడు సాధకుడికి కలిగే భ్రాంతులు, "నేను గొప్ప సాధకుడిని, నాకు సిద్ధులు ఉన్నాయి" అనే సూక్ష్మ అహంకారం, మనసును పక్కదారి పట్టించే మాయా ఆలోచనలే మారీచుడు. ఇక సుబాహుడు బలమైన బాహువులు కలవాడు, అంటే శక్తివంతమైన స్థూల విఘ్నాలకు ప్రతీక. ఇవి రజోగుణ, తమోగుణ ప్రధానమైన కామ, క్రోధ, లోభాలు. ధ్యాన సమయంలో మనసును పూర్తిగా కలుషితం చేసి, అస్థిరతను కలిగించి, సాధనను భగ్నం చేసే తీవ్రమైన ఇంద్రియ వాసనలే సుబాహుడు. సాధనలో ఈ రెండు శక్తులు యాగాన్ని (ఏకాగ్రతను) చెడగొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తుంటాయి.

ఈ విఘ్నాలను జయించడానికి విశ్వామిత్రుడు (సాధకుడు) దశరథుడి నుండి రాముడిని, లక్ష్మణుడిని కోరుతాడు. ఇక్కడ రాముడు అంటే 'రమయతి ఇతి రామః' - ఆత్మానంద స్వరూపుడు లేదా శుద్ధ చైతన్యం. మనలోని సాక్షి భావమే రాముడు. లక్ష్మణుడు ప్రాణశక్తికి మరియు ఏకాగ్రతతో కూడిన నియమశీలతకు సంకేతం. సాధకుడు తన సంకల్ప బలంతో (విశ్వామిత్రుడు) మాత్రమే మనసును జయించలేడు, దానికి అంతరాత్మ చైతన్యం (రాముడు) మరియు ప్రాణశక్తి (లక్ష్మణుడు) తోడు కావాలి. ఆత్మబలం తోడైనప్పుడే మనసులోని మలినాలు తొలగిపోతాయి.

ఈ ఘట్టంలో అత్యంత కీలకమైన యోగ రహస్యం రాముడు ఆ రాక్షసులను ఎదుర్కున్న తీరులో దాగి ఉంది. రాముడు సుబాహుడిని ఆగ్నేయాస్త్రంతో సంహరిస్తాడు, కానీ మారీచుడిని మానవాస్త్రంతో నూారు యోజనాల దూరానికి విసిరికొడతాడు. దీని అంతరార్థం ఏమిటంటే, సుబాహుడు స్థూలమైన కోరికలకు (కామక్రోధాలకు) సంకేతం కాబట్టి, సాధనలో పురోగతి సాధించాలంటే ఇటువంటి దుర్గుణాలను పూర్తిగా నిర్మూలించాలి. అందుకే సుబాహుడిని చంపడం జరిగింది. కానీ మారీచుడు సూక్ష్మ అహంకారానికి, మాయకు ప్రతీక. శరీరం ఉన్నంత వరకు అహంకారం పూర్తిగా నశించదు, అది ఏదో ఒక రూపంలో ఉంటూనే ఉంటుంది. కానీ సాధన ద్వారా దానిని మనసుపై ప్రభావం చూపకుండా చాలా దూరంగా విసిరివేయాలి, అంటే నియంత్రణలో ఉంచుకోవాలి. అహంకారాన్ని పూర్తిగా చంపడం సాధ్యం కాదు కాబట్టి దానిని అణచివేసి, సాధనకు భంగం కలగని రీతిలో దూరంగా ఉంచడమే మారీచుడిని విసిరివేయడంలోని పరమార్థం.

సారాంశమేమిటంటే, విశ్వామిత్ర యాగం అనేది ప్రతి ముముక్షువు తన హృదయంలో జరుపుకునే నిరంతర ఆత్మయజ్ఞం. ఈ యజ్ఞం సఫలం కావాలంటే, సాధకుడు తనలోని స్థూలమైన విషయ వాసనలను (సుబాహుడిని) పూర్తిగా నాశనం చేయాలి, అలాగే సూక్ష్మమైన అహంకారాన్ని (మారీచుడిని) జ్ఞానంతో నియంత్రించాలి. ఈ ప్రక్రియ కేవలం ఆత్మచైతన్యం (రాముడు) ఆశ్రయించినప్పుడు మాత్రమే సాధ్యమవుతుందని రామాయణం బోధిస్తోంది.

*శనగల శేషాఞ్జనేయ గోపాల్*