నాలుగు వందల ఏళ్ల క్రితమే ఒక యోగి చెప్పాడు — తెలివి లేనివాడికి ఎంత చెప్పినా వృథా అని. అయినా చెప్పడం మానలేదు. ఈరోజు మనం అదే మాటను వాట్సాప్ స్టేటస్‌లో పెట్టుకుని "డీప్ థాట్" అని ఫీలవుతున్నాం, కానీ ఆ మాట వెనుక ఎంత నొప్పి ఉందో ఎంతమందికి తెలుసు?

వేమన శతకం చదివితే ఒక విషయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — ఆయన పద్యాలన్నీ సూటిగా, సమాజాన్ని సరిదిద్దాలనే తపనతో రాసినవే. "విశ్వదాభిరామ వినురవేమ" అని ముగించే ప్రతి పద్యం వెనుక ఒక ఆవేదన ఉంది, ఒక ఆశ ఉంది. మూర్ఖుడికి జ్ఞానం చెప్పడం వృథా అని చెబుతూనే, ఆయన జీవితాంతం అదే పని చేశాడు. రాయిని పూజించే వాడికి దైవం ఎక్కడుందో చూపించడం, కుహనా భక్తులను ఎండగట్టడం, కులమతాల డాంబికాలను ప్రశ్నించడం — ఇవన్నీ ఆయన నిత్యం చేసిన ప్రయత్నాలే. "కసటు కుండ నుండు ఘనమైన నేయైన కసటు తోడ కూడి కల్మషమగు" అని చెప్పి, లోపల మురికి ఉంటే బయట ఎంత అలంకరించినా ప్రయోజనం లేదని తేల్చిచెప్పాడు.

కానీ వేమన కూడా తన కాలంలో ఎంతమందికి అర్థమయ్యాడు? చాలామంది ఆయనను వెర్రివాడిగా, తిరుగుబాటుదారుడిగా చూశారు తప్ప, ఆయన మాటల్లోని లోతును గుర్తించలేదు. కొందరు ఆయనను వదిలేసిన బ్రాహ్మణుడిగా, కొందరు వ్యవస్థను ధిక్కరించిన మొరటువాడిగా ముద్రవేశారు. ఆయన సొంత కుటుంబం కూడా ఆయనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకుందో లేదో చరిత్రకు కూడా సరిగ్గా తెలియదు. అయినా ఆయన రాయడం ఆపలేదు, ఎందుకంటే మార్పు తక్షణమే కనిపించదని ఆయనకు తెలుసు. ఇదే కదా అసలైన కర్మయోగం — ఫలితం మీద ఆధారపడకుండా పని చేయడం అని గీత చెప్పింది, వేమన బతికి చూపించాడు.

ఇప్పుడు కొంచెం ఆధునిక కోణంలోకి వద్దాం. ఈరోజుల్లో మనకు "కంటెంట్ క్రియేటర్" అనే మాట బాగా వాడుకలో ఉంది కదా. వేమన కూడా ఒక రకంగా తన కాలానికి కంటెంట్ క్రియేటర్‌నే. తేడా ఏంటంటే, ఆయన లైక్‌ల కోసం రాయలేదు, వ్యూస్ కోసం ఎదురుచూడలేదు. ఇప్పుడు మనం ఒక పోస్ట్ పెట్టి, పది నిమిషాల్లో లైక్‌లు రాకపోతే డిలీట్ చేసేస్తాం. వేమన శతకం మాత్రం నాలుగు శతాబ్దాలు ఓపిక పట్టి, ఇప్పుడు స్కూలు పాఠ్యపుస్తకాల్లో స్థానం సంపాదించుకుంది. అల్గోరిథం అర్థం చేసుకోలేని ఓపిక ఆయనది.

నా ఉద్యోగ జీవితంలో ఎన్నోసార్లు ఇది అనుభవించాను. ఒక పథకం సరిగ్గా అమలు కావాలంటే ఎంత వివరించినా, రికార్డుల్లో ఎంత స్పష్టంగా చూపించినా, కొందరికి అది అర్థం కాదు, లేదా అర్థం చేసుకోవాలని అనిపించదు. ఉదాహరణకు, ఉపాధి హామీ పథకంలో ఒక వర్క్ ఎందుకు క్లోజ్ చేయాలో, ఎందుకు అడ్వాన్స్ రికవరీ చేయాలో కాగితం మీద స్పష్టంగా రాసి పంపినా, తిరిగి అదే ప్రశ్న అదే వ్యక్తి నుండి వారం తర్వాత రావడం చూశాను. అప్పుడు అనిపిస్తుంది — నేను రాసింది ఫైలుకా, గోడకా అని. కానీ ఇప్పుడు నవ్వొస్తుంది, ఎందుకంటే ఇది నా ఒక్కడి కథ కాదు, ప్రతి ప్రభుత్వ ఉద్యోగి అనుభవించే "గ్రూప్ డ్రామా" అని తెలిసింది.

ఇక్కడ ఒక వ్యంగ్యమైన నిజం చెప్పాలి — మనం ఎంత మంచి ఉద్దేశంతో ఏదైనా వివరించినా, కొన్నిసార్లు ఎదుటివాడికి అది "పెద్ద లెక్చర్" లా అనిపిస్తుంది. వాట్సాప్ యూనివర్సిటీ డిగ్రీ ఉన్నవాళ్లకు ఆర్టికల్ 370 దగ్గర్నుంచి కరోనా వ్యాక్సిన్ వరకు అన్నీ తెలుసు, కానీ వాళ్ల స్వంత ఫైలు ఎందుకు ఆగిందో అడిగితే మాత్రం "ఇదంతా ఆఫీసర్ల తప్పే" అని తేల్చేస్తారు. గుడ్డివాడికి అద్దం చూపిస్తే వాడు అద్దాన్నే తప్పుపడతాడు, తనను కాదు. ఇది సామెత కాదు, ప్రతి సోమవారం ఉదయం మా ఆఫీసులో జరిగే రియాలిటీ షో.

కానీ ఇక్కడే అసలు పాయింట్ ఉంది. "గుడ్డి వానికి అద్దం చూపించినట్లు" అనే సామెత పుట్టిందే ఈ అనుభవం నుండి. కానీ అద్దం చూపించడం మానేయడం సమాధానం కాదు, ఎందుకంటే ఏదో ఒక రోజు ఆ గుడ్డి వాడికి కళ్లు తెరుచుకోవచ్చు, లేదా అద్దం చూపించిన వాడి ఓపికే మిగిలినవాళ్లకు దారి చూపించవచ్చు. మనం రియాక్ట్ అవ్వకుండా, రెస్పాండ్ అవ్వడం నేర్చుకోవాలి. ఇది ఈజీ కాదు, కానీ దీర్ఘకాలంలో దీనికి మించిన strategy లేదు.

వేమన మాత్రమే కాదు, ఇలాంటి ఓపికను చూపించిన వాళ్లు చరిత్రలో చాలామంది ఉన్నారు. గురజాడ అప్పారావు "కన్యాశుల్కం" రాసినప్పుడు సమాజం ఆయనను తీవ్రంగా విమర్శించింది, కానీ ఈరోజు అదే నాటకం తెలుగు సాహిత్యంలో మైలురాయిగా నిలిచింది. వీరేశలింగం పంతులు వితంతు వివాహాలు చేయాలని ప్రయత్నించినప్పుడు ఆయనను వెలివేశారు, కానీ ఆయన ఆగలేదు. వీళ్లందరిదీ ఒకటే కథ — తమ కాలంలో అర్థం కాకపోయినా, భవిష్యత్తు కోసం రాశారు, పనిచేశారు. ఇది ఒక రకంగా "డిలేయ్డ్ గ్రాటిఫికేషన్" అనే ఆధునిక కాన్సెప్ట్‌కి పురాతన రూపం.

ఇప్పుడు మనం "ఇన్‌స్టంట్ రిజల్ట్స్" కోసం ఎంత ఆత్రుతపడుతున్నామో చూస్తే నవ్వొస్తుంది. ఏడు రోజుల్లో బరువు తగ్గాలి, మూడు నెలల్లో కోటీశ్వరుడు కావాలి, ఒక్క రీల్‌తో వైరల్ కావాలి. కానీ నిజమైన మార్పు, నిజమైన ప్రభావం ఎప్పుడూ ఒక్క రాత్రిలో రాదు. వేమన శతకం ఈరోజు మనం చదవడానికి నాలుగు వందల ఏళ్లు పట్టింది. మనం మన ప్రయత్నాలకు నాలుగు వారాలు కూడా ఓపిక పట్టలేకపోతున్నాం.

నా ఉద్యోగంలో మరో అనుభవం చెప్పాలి. ఒకసారి ఒక గ్రామంలో మహిళా సంఘాలకు రికార్డుల నిర్వహణ ఎలా చేయాలో మూడు గంటలు వివరించాను. కొంతమంది శ్రద్ధగా విన్నారు, కొంతమంది మధ్యలోనే మొబైల్ చూసుకుంటూ కూర్చున్నారు. మీటింగ్ అయిపోయాక ఒకావిడ వచ్చి "సార్, ఇదంతా మాకు అర్థం కాలేదు, మళ్ళీ చెప్పండి" అంది. ఆ క్షణంలో నాకు నిజంగా నవ్వొచ్చింది — మూడు గంటల శ్రమ మొత్తం గుడ్డివాడికి అద్దం చూపించినట్టే అనిపించింది. కానీ ఆరు నెలల తర్వాత అదే గ్రామం రాష్ట్రస్థాయిలో ఉత్తమ రికార్డుల నిర్వహణకు అవార్డు అందుకుంది. అప్పుడు అర్థమైంది — ఆ రోజు అర్థం కానిది నెమ్మదిగా లోపలికి ఇంకి ఉంటుంది, మనకు వెంటనే కనిపించకపోయినా.

ఇదే విషయాన్ని వేదాంతపరంగా చూస్తే మరింత లోతుగా అర్థమవుతుంది. భగవద్గీతలో కృష్ణుడు అర్జునుడికి చెప్పింది కూడా ఇదే — "కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన" అని. మనం చేసే పనికి మాత్రమే హక్కు ఉంది, దాని ఫలితం మీద కాదు. ఇది కేవలం ఒక తాత్విక సూత్రం కాదు, ఇది ప్రాక్టికల్ మెంటల్ హెల్త్ టూల్. ఎందుకంటే ఫలితం మీద ఆధారపడితే, ఫలితం రాకపోతే మనం విరిగిపోతాం. కానీ ప్రయత్నం మీదే దృష్టి పెడితే, ఫలితం ఆలస్యమైనా మనం నిలబడగలుగుతాం.

ఇక్కడ ఒక చిన్న వ్యంగ్యం కూడా చెప్పాలనిపిస్తుంది. ఈరోజుల్లో "మోటివేషనల్ స్పీకర్లు" స్టేజీ మీద నిలబడి "మీరు కూడా వేమనలా ఉండండి, గుడ్డివాళ్లకు అద్దం చూపిస్తూనే ఉండండి" అని చెప్తారు, కానీ వాళ్లే తమ ఫాలోవర్స్ తగ్గితే వెంటనే కంటెంట్ స్ట్రాటజీ మార్చేసుకుంటారు. అసలైన ఓపిక అంటే ఇదే కాదు. అసలైన ఓపిక అంటే ఫలితం కనిపించకపోయినా, గుర్తింపు రాకపోయినా, రెస్పాన్స్ లేకపోయినా చేయాల్సింది చేస్తూనే ఉండటం.

మనం ఇంట్లో పిల్లలకు ఏదైనా విలువలు నేర్పించడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు కూడా ఇదే జరుగుతుంది. వాళ్లు వినట్లేదని అనిపిస్తుంది, కానీ ఇరవై ఏళ్ల తర్వాత వాళ్లు ఏదో ఒక సందర్భంలో "అమ్మ చెప్పింది గుర్తొచ్చింది" అని అంటారు. టీచర్లు క్లాసులో ఎంత చెప్పినా అర్థం కానట్టు కనిపించే విద్యార్థులు, పదేళ్ల తర్వాత ఏదో ఒక సందర్భంలో ఆ పాఠమే గుర్తుచేసుకుంటారు. ఇది ఆలస్యంగా వికసించే విత్తనం లాంటిది.

కాబట్టి "గుడ్డి వానికి అద్దం చూపించినట్లు" అనిపించే ప్రతి క్షణం వృథా కాదు. ఆ అద్దం ఎప్పటికైనా ఒక కాంతి కిరణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఆ కిరణం ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఆ గుడ్డివాడి కంటికి తగలొచ్చు. మనం చేయాల్సింది ఒక్కటే — అద్దం పట్టిన చెయ్యి వణకకూడదు, ఓపిక వదలకూడదు.

గుడ్డివాడికి అద్దం అర్థం కాకపోవచ్చు, కానీ అద్దం పట్టిన చెయ్యి వణకకూడదు.

మీరు ఎప్పుడైనా ఇలా అర్థంకాని వాళ్ల ముందు మీ ప్రయత్నం వృథా అనిపించిందా, అయినా ఆగలేదా?

ఒక పరిశీలన ఒక ప్రశ్న ఒక ఆలోచన

✍️TMS RAO